مدیر کل ادارهی آمارهای اقتصادی بانک مرکزی تشریح کرد؛
روشهای محاسبهی تورم در 75 سال گذشته
علیرضا مقتدایی مدیر کل ادارهی آمارهای اقتصادی بانک مرکزی در مقالهای اختصاصی برای برهان، ضمن ارایهی تاریخچهای از محاسبه تورم در 75 سال اخیر در کشور به بیان روشهای محاسبهی این شاخص اقتصادی در این سالها پرداخته است.
گروه اقتصادی برهان/علیرضا مقتدایی؛ شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در مناطق شهری ایران یکی از انواع شاخصهای قیمت میباشد که به عنوان نماگری از وضعیت اقتصادی کشور در سریهای زمانی آمارهای اقتصادی و حسابهای ملی مورد استفاده قرار میگیرد.
این شاخص معیار سنجش تغییرات قیمت تعدادی ثابت و معین از کالاها و خدماتی است که توسط خانوارهای شهرنشین ایرانی به مصرف میرسد و وسیلهای است برای اندازهگیری سطح عمومی قیمتها در بازار خرده فروشی و یکی از بهترین معیارهای سنجش نرخ تورم و قدرت خرید پول کشور میباشد. این شاخص برای سنجش تأثیرات سیاستگذاریهای اقتصادی بر سطح عمومی قیمتها و در طرحریزی برنامههای رفاهی و اجتماعی و تعدیل میزان دستمزد و حقوقها، تنظیم قراردادها و حل بسیاری از دعاوی حقوقی نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
تاریخچه
تهیهی شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی دارای سابقهی تاریخی طولانی است و در ایران برای اولین بار بر مبنای ضرایبی که در سال1315(ه.ش) از بررسی بیش از 600 خانوار نمونه در 7 شهر بزرگ کشور به دست آمده بود، بر پایهی سال1315(ه.ش) محاسبه گردید و تا تجدید نظر بعدی که در سال1338(ه.ش) انجام گرفت، ضرایب نام برده شده ثابت باقی ماند.
در تجدید نظر سال1338(ه.ش) تعداد خانوارهای نمونهای که ترکیب هزینههای آنها مبنای محاسبهی ضرایب اهمیت شاخص قرار گرفت، به 3237 خانوار و تعداد شهرهای نمونه به 32 شهر افزایش یافت و در تعاریف، مفاهیم و روش محاسبهی برخی از گروههای شاخص تجدید نظر اساسی صورت پذیرفت.
تا سال1348(ه.ش) محاسبهی این شاخص بر اساس اوزان محاسبه شده در سال1338(ه.ش) ادامه یافت و در این سال با توجه به تغییرات قابل ملاحظهای که در الگوی مصرف خانوارها و ترکیب هزینههای آنان پدید آمده بود، تغییر سال پایه الزامآور گردید. لذا با استفاده از نتایج حاصل از بررسی حدود 5000 خانوار نمونه در سطح 35 شهر کشور، ضرایب اهمیت جدیدی بر اساس ترکیب هزینههای مصرفی خانوارهایی که هزینهی سالانهی آنان بین 50000 تا 500000 ریال بود، به دست آمد. این بررسی حدود 74 درصد کل خانوارهای شهرنشین کشور را در سال1348(ه.ش) در بر میگرفت.
خانوارهایی که از مجموعهی مورد بررسی خارج شدند، عبارت بودند از خانوارهایی که هزینهی سالانهی آنها کمتر از 50000 ریال (22 درصد کل خانوارها) و بیشتر از 500000 ریال (4 درصد کل خانوارها) بود.
خانوارهایی که از مجموعهی مورد بررسی خارج شدند، عبارت بودند از خانوارهایی که هزینهی سالانهی آنها کمتر از 50000 ریال (22 درصد کل خانوارها) و بیشتر از 500000 ریال (4 درصد کل خانوارها) بود. در این تجدید نظر برای محاسبهی شاخص، 265 قلم کالا و خدمت از سبد مصرفی خانوارها، انتخاب گردید.
در سال1353(ه.ش) با افزایش تعداد شهرهای کشور و بالا رفتن قدرت خرید مردم در اثر افزایش درآمدهای ناشی از فروش نفت و ورود حجم وسیعی از کالاهای وارداتی مصرفی به کشور، رفتار مصرفی خانوارهای شهرنشین دگرگون شد و با تحولات اجتماعی، اقتصادی و جغرافیایی در جامعه، لزوم تجدید نظر جامع دیگری در شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی احساس گردید.
با توجه به نکات طرح شده، مقرر گردید شاخص نام برده شده در سطح استانی تهیه و منتشر گردد. لذا از بررسی حدود 9000 خانوار نمونه در سطح 74 شهر کشور و ترکیب هزینههای آنان، 313 قلم کالا و خدمت انتخاب گردید. از آنجا که در تجدید نظر سال1353(ه.ش) تعداد شهرهای نمونه از 35 شهر به 74 شهر گسترش یافته بود، شاخص قیمت نیز در سطح وسیعتری از مجموعهی شهرها محاسبه و منتشر گردید. ولی به علت نبود امکانات لازم در زمان مورد نظر انتشار استانی نتایج محاسبات شاخص تا دورهی تجدید نظر بعدی به تعویق افتاد.
در سال1361(ه.ش) نخستین تجدید نظر در شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران انجام گرفت. در این سال تعداد 302 قلم کالا و خدمت بر اساس نتایج بررسی هزینه و درآمد 15000 خانوار نمونه در سطح 78 شهر و با توجه به الگوی مصرف خانوارهای شهری که هزینهی سالانهی آنها کمتر از 6000000 ریال بود، انتخاب گردید. در این تجدید نظر برای نخستین بار محاسبهی شاخص به صورت استانی برنامهریزی و در سطح هر یک از 24 استان کشور، محاسبه گردید. از ترکیب شاخص استانهای مختلف، شاخص کل مناطق شهری کشور به دست آمد. شهرهای نمونه به 3 گروه، شهرهای بزرگ، شهرهای خود منتخب و شهرهای کوچک تقسیم گردیدند.
در سال1369(ه.ش) با پایان یافتن جنگ و تغییر شرایط اقتصادی، ضرورت تجدید نظر در سال پایهی شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی مشاهده گردید و از نتایج حاصل از بررسی حدود 13000 خانوار نمونه در 82 شهر و ترکیب هزینههای آنها، تعداد 313 قلم کالا و خدمت انتخاب شد. قابل ذکر است که در این تجدید نظر کل خانوارهای نمونهی شهری مشمول شاخص قرار گرفتند و شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در 25 استان محاسبه و از ترکیب آنها شاخص کل مناطق شهری به دست آمد.
در تجدید نظر سال1376(ه.ش) هزینه و درآمد حدود 10000 خانوار نمونه در سطح 72 شهر نمونه، مورد بررسی قرار گرفت و تعداد 310 قلم کالا و خدمت برای محاسبه شاخص انتخاب گردید. در این تجدید نظر کل خانوارهای نمونهی شهری مشمول شاخص قرار گرفتند و به جز محاسبهی شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در 28 استان کشور، شاخص مورد نظر برای گروههای مختلف شهری شامل شهرهای بزرگ، متوسط، کوچک، کل شهرهای مورد بررسی به تفکیک و کل مناطق شهری نیز محاسبه گردید.
بر اساس یک روند تعیین شده که در اکثر کشورهای جهان دنبال میشود و با توجه به تحولات اجتماعی، اقتصادی و جغرافیایی، تجدید نظر در نحوهی محاسبهی شاخصهای اقتصادی در فواصل زمانی معین انجام میگیرد. تحولاتی چون گسترش شهرها و تحولات صنعتی، تغییر شیوههای فنآوری، میزان سرمایهگذاری در بخشهای مختلف اقتصادی و پیدایش کالاهای جدید در بازار و چگونگی توزیع درآمد موجب میگردد رفتار مصرفی خانوارها تغییر نماید.
از آنجا که طبق قوانین در ایران در هر 5 سال یک بار برنامهی توسعهی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی برای کشور تدوین و برنامهریزیهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بر پایهی آن استوار میگردد، لذا بررسی نتایج عملکرد این برنامه به شاخصهای اقتصادی تولید شده در سطوح مختلف نیازمند است. از این رو قرار شده است سال پایهی شاخصهای اقتصادی از جمله شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی، سال شروع برنامههای 5 سالهی توسعه در کشور باشد.
جهت دستیابی به این مهم سال1383(ه.ش) که سال شروع برنامهی چهارم توسعه بود، برای تجدید نظر در شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در مناطق شهری ایران درنظر گرفته شد. قابل ذکر است که سال پایه باید به نحوی پیشبینی و انتخاب شود که کشور از نظر اقتصادی در وضعیت عادی قرار گرفته و نوسانات غیرعادی و شدید قیمت در آن سال روی ندهد تا مقایسهی قیمتها در سالهای بعد از سال پایه با آن معنیدار باشد.
جهت دستیابی به این مهم سال1383(ه.ش) که سال شروع برنامهی چهارم توسعه بود، برای تجدید نظر در شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در مناطق شهری ایران درنظر گرفته شد. قابل ذکر است که سال پایه باید به نحوی پیشبینی و انتخاب شود که کشور از نظر اقتصادی در وضعیت عادی قرار گرفته و نوسانات غیرعادی و شدید قیمت در آن سال روی ندهد تا مقایسهی قیمتها در سالهای بعد از سال پایه با آن معنیدار باشد.
در تجدید نظر سال1383(ه.ش) بر اساس پیشنهاد (1SNA) (ویرایش سال1993) طبقهبندی اقلام مشمول شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی به طبقهبندی (COICOP 2) تغییر یافت و به علت اعمال این تغییر، تعداد گروههای اصلی مشمول شاخص از 8 گروه در طبقهبندی قبل (بر اساس طبقهبندی SNA ویرایش سال 1968) به 12 گروه افزایش یافت. در این سال تعداد 359 قلم کالا و خدمت از سبد مصرفی خانوارها انتخاب گردید.
گستردگی جغرافیایی شاخص به میزان قابل توجهی تعیین کنندهی درجهی درستی و اعتبار شاخص است. بدیهی است فرهنگ مصرفی و سلیقهی افراد تا حدودی میتواند ناشی از شرایط اقلیمی و خصوصیات جغرافیایی هر منطقه باشد، لذا جهت پوشش مناسب جغرافیایی در تمامی مناطق شهری کشور، 75 شهر نمونه در سطح استانهای مختلف کشور به طریق علمی طوری انتخاب شده که تغییرات قیمت در آنها نشانگر تغییرات در کل مناطق شهری و در هر استان باشد. در نهایت شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در سطح 30 استان به صورت مستقل محاسبه و از ترکیب استانهای مختلف شاخص کل مناطق شهری کشور به دست میآید.
در سال1383(ه.ش) پس از انتخاب شهرها، حدود 12000 خانوار به طریق علمی از بین خانوارهای ساکن در 75 شهر (که 70 درصد جمعیت کل مناطق شهری را شامل میشود) انتخاب شده است که متوسط هزینهی آنها نمایندهی متوسط هزینهی تمامی خانوارهای ساکن در شهرهای ایران است.
خانوارهای نمونه همه نوع خانوار با درآمدها و الگوهای مصرف متفاوت را شامل میگردد. پس از انتخاب خانوارها، با مراجعهی مستقیم، ریز اقلام و هزینهی آنها تهیه و سپس به کل خانوارهای ساکن در هر استان و سپس به کل مناطق شهری گسترش داده میشود تا هزینهی خانوارها برای تمامی کالاها و خدمات که در طول سال خریداری و به مصرف میرسانند، مشخص گردد.
با توجه به تغییرات در الگوی مصرف خانوارها، در سال1383(ه.ش) با استفاده از نتایج بررسی بودجهی خانوارهای شهری تجدید نظری در انتخاب کالاها و خدمات صورت گرفت و از بین کالاها و خدماتی که خانوارهای ساکن در شهرها مصرف میکنند تعداد 359 قلم کالا و خدمت (272 قلم کالا و 87 قلم خدمت) با توجه به اهمیت آنها به طریق علمی انتخاب شده است. هزینهی این اقلام، بیش از 85 درصد کل هزینهی اقلام مصرفی خانوارها را شامل میگردد.*
(*) علیرضا مقتدایی، مدیر اداره ی آمارهای اقتصادی بانک مرکزی
منبع: پایگاه تحلیلی برهان